Zambia weigert Amerikaanse deal van $1 miljard: zorgen over mineralen en gezondheidsdata

Lusaka – Zambia heeft de onderhandelingen over een voorgestelde Amerikaanse gezondheidsdeal ter waarde van $1 miljard voorlopig stilgelegd. Volgens de regering bevatten delen van het conceptakkoord voorwaarden die mogelijk botsen met de nationale belangen van het land.

De financiering zou bedoeld zijn om het Zambiaanse gezondheidssysteem te versterken, onder meer door investeringen in medische voorzieningen, ziektebewaking en medicijnenvoorziening. Toch groeit de kritiek omdat het akkoord volgens verschillende bronnen gekoppeld zou zijn aan toegang tot Zambia’s strategische mineralen zoals koper en kobalt en het delen van gevoelige gezondheidsdata.

Zorgen over mineralen en data

Volgens critici bevat het voorstel strenge voorwaarden, waaronder:

• langdurige toegang tot gezondheidsgegevens en ziekteverwekkers met pandemisch potentieel
• mogelijke concessies rond Zambia’s koper-, goud- en kobaltreserves
• langdurige verplichtingen die tot 10 tot 25 jaar kunnen duren

Mensenrechtenorganisatie LCK Freedom Foundation waarschuwt dat het delen van medische data grote risico’s kan opleveren voor de privacy van burgers.

Volgens directeur Linda Kasonde kan gevoelige informatie in verkeerde handen terechtkomen en mogelijk worden gebruikt voor commercieel of wetenschappelijk voordeel buiten Zambia.

“Gezondheidsdata en biologische monsters zijn van onschatbare waarde. Er bestaat geen prijs die het waard is om zulke gevoelige informatie over te dragen,” zei Kasonde.

Cruciale rol van Amerikaanse hulp

Tegelijkertijd speelt Amerikaanse steun al jaren een belangrijke rol in de Zambiaanse gezondheidszorg.

Programma’s zoals PEPFAR (President’s Emergency Plan for AIDS Relief) hebben sinds 2003 miljoenen mensen geholpen met HIV-behandeling en preventie. Zonder dergelijke steun vrezen experts dat Zambia risico loopt op een terugval in de strijd tegen ziektes zoals:

• HIV/AIDS
• malaria
• tuberculose

Volgens journalisten en onderzoekers in Lusaka zijn sommige gezondheidsorganisaties al begonnen hun activiteiten te verminderen sinds eerdere Amerikaanse financieringsbeperkingen.

Politieke druk en deadline

Volgens berichten heeft Washington een deadline van 1 april gesteld voor het ondertekenen van het zogenaamde bilaterale akkoord. Als Zambia het niet tekent, kan de financiering volledig worden stopgezet.

Toch groeit in het land het gevoel dat Zambia sterker moet onderhandelen, mede vanwege de wereldwijde vraag naar de mineralen die essentieel zijn voor batterijen van elektrische voertuigen.

Alternatieven voor Zambia

Sommige analisten stellen dat Zambia meer moet inzetten op:

• inkomsten uit de eigen mineralenindustrie
• nieuwe partnerschappen met China, de EU of andere landen
• grotere financiële onafhankelijkheid van buitenlandse hulp

De discussie krijgt extra politieke lading omdat Zambia in augustus 2026 nationale verkiezingen houdt.

Breder Afrikaans signaal

Zambia staat niet alleen in zijn twijfels. Ook Kenya en Zimbabwe zouden vergelijkbare Amerikaanse gezondheidsdeals kritisch bekijken.

Volgens waarnemers kan het debat een breder signaal zijn dat Afrikaanse landen steeds vaker eisen dat internationale samenwerkingen gebaseerd zijn op gelijkheid, transparantie en respect voor nationale soevereiniteit.