Moeroekreek: jaren aan afspraken, waarschuwingen en ontruimingen — wie hield de controle?

PARAMARIBO — De goudwinning in Moeroekreek moest werk en inkomsten opleveren voor de Matawai-gemeenschap. Inmiddels wordt het aantal aanwezigen geschat op circa 8.000. Een reconstructie van overheidsberichten, bedrijfsdocumenten en eerdere berichtgeving laat zien hoe concessierechten, beheersproblemen, ontbrekend toezicht en betwiste toegangsgelden samenkomen in één dossier. De waarschuwingen waren er al maanden voordat de overheid eind oktober opnieuw over herstel van controle sprak.

Op 27 oktober 2026 overlegden de overheid, het traditionele gezag van Matawai en Zijin Rosebel Gold Mines over de toestroom van goudzoekers. Minister David Abiamofo van Natuurlijke Hulpbronnen verklaarde volgens de berichtgeving dat oorspronkelijk rekening was gehouden met ongeveer 250 personen. De situatie was volgens hem anders uitgepakt dan bedoeld.

Granman Lesley Valentijn vroeg om afbakening van het gebied en registratie van de werkers, met behoud van de bestaansmiddelen van de lokale bevolking. Op 9 november bespreken de partijen de voortgang.

Registratie en toezicht waren echter al onderdeel van eerdere afspraken.

De concessiegeschiedenis: Sarafina, IAMGOLD en Rosebel

Een technisch rapport van Rosebel, ingediend bij de Amerikaanse beurswaakhond SEC, vermeldt dat IAMGOLD in 2014 een optieovereenkomst met Sarafina NV sloot voor exploratiewerk in Moeroekreek. Volgens dat document werd de concessie in december 2018 verworven.

RGM mocht toen nog geen exploitatieactiviteiten uitvoeren voordat aan aanvullende voorwaarden was voldaan, waaronder een geldig exploitatierecht. Het rapport verwijst naar een bevestigingsbrief van NH van 19 december 2018. Een in 2020 aangevraagd exploratierecht was volgens het rapport van januari 2022 nog in behandeling.

Een later deskundigenrapport in een beursdocument vermeldt dat RGM op 3 februari 2025 een hernieuwbaar exploitatierecht kreeg. Beschikking GMD 536/24 loopt volgens dat document tot 3 februari 2030 en omvat 466 hectare.

Dit betreft de juridische geschiedenis zoals het bedrijf die rapporteert. De oorspronkelijke overdrachtsstukken, ministeriële brief en beschikking zijn voor deze reconstructie niet ingezien. Ook moet de concessie worden onderscheiden van het afgebakende terrein waar lokale mijnbouwers volgens het protocol mochten werken.

Brunswijk betrokken bij afspraken in 2024

Op 29 augustus 2024 overlegden Zijin en vertegenwoordigers van Matawai op het kabinet van toenmalig vicepresident Ronnie Brunswijk over een gebied voor goudwinning door de gemeenschap. Namens Zijin sprak Jerry Finisie.

Volgens de overheid moest een protocol tussen het bedrijf, het traditionele gezag en NH de voorwaarden vastleggen. Brunswijk steunde het initiatief en vroeg nadrukkelijk aandacht voor veiligheid. Zijn bestuurlijke betrokkenheid is daarmee gedocumenteerd; een persoonlijk of financieel belang volgt daar niet uit.

Het EITI-rapport over 2023 en 2024 bevestigt dat het Moeroekreek-protocol in september 2024 werd ondertekend. Zulke afspraken moesten kleinschalige mijnbouw reguleren en naleving van milieuvoorschriften bevorderen. De volledige ondertekende tekst is voor dit onderzoek niet ingezien.

Februari 2026: waarschuwingen en een ontbrekende commissie

Tijdens een evaluatie op 5 februari 2026 meldde Rosebel/Zijin tekortkomingen in de registratie van gouddelvers en gebruik van producten die niet strookten met de milieuprotocollen van het bedrijf. De afgesproken monitoringscommissie was uitgebleven.

Vertegenwoordigers van de gemeenschap wezen op onrust en een voortdurende in- en uitstroom van mijnbouwers. Minister Harish Monorath verwees naar recente berovingen. Justitie en Politie en Defensie wilden hun inzet vergroten, mits binnen de Matawai-top eerst overeenstemming werd bereikt over het beheer.

Bij vervolg overleg op 23 februari bleek dat het protocol op 4 februari was verlopen. De beheerkwestie was nog niet opgelost. De gemeenschap kreeg twee weken voor intern overleg; bij verlenging zou de monitoringscommissie formeel worden ingesteld. Het overheidsbericht noemde stichting Doti & Nora als beheerorganisatie.

Meerdere ministeries wisten daarmee dat de registratie en het toezicht tekortscho­ten. Uit deze berichten blijkt niet welke controles tijdens de bestuurlijke impasse plaatsvonden.

Mei: nieuw protocol en andere beheerorganisatie

Op 28 mei 2026 ondertekenden de overheid, Matawai en Zijin een vernieuwd protocol. Stichting Moeroemoeroe, onder voorzitter Jerry Black, zou het gebied namens de gemeenschap beheren en lokale kleinschalige goudmijnbouwers registreren.

NH, Justitie en Politie, Regionale Ontwikkeling, Defensie, Zijin en de stichting moesten samen toezicht houden via de monitoringscommissie. Het voorlopige protocol kon worden verlengd. Zijin wilde rond begin oktober zelf werkzaamheden in het gebied beginnen.

De overgang van Doti & Nora naar Moeroemoeroe verdient afzonderlijke controle. De openbare bekendmakingen beschrijven de beoogde organisatie, maar tonen niet wanneer de commissie daadwerkelijk aantrad of welke inspecties zij uitvoerde.

Juni: wapens, registratie en vissterfte

In juni berichtte STVS over verklaringen van betrokkenen die zelf om ordening hadden gevraagd. Basya Robert Elmond beschreef ongecontroleerde vestiging van goudzoekers en het afvuren van wapens. Registratie, badges en zichtbare nummers op machines moesten daar verandering in brengen. Ook voor kampen zouden vaste regels gelden.

Een andere aangehaalde goudzoeker sprak over mensenhandel en onveiligheid. Dat zijn verklaringen van betrokkenen, geen onafhankelijke vaststellingen van afzonderlijke strafbare feiten. Ze maken wel duidelijk hoe ernstig de publiek geuite zorgen inmiddels waren.

Daarnaast waarschuwde de Nationale Milieu Autoriteit voor omvangrijke vissterfte rond Moeroekreek en een vermoeden van waterverontreiniging. Bewoners kregen destijds het advies geen dode of zieke vissen te consumeren en het water voorlopig niet voor drinken, voedselbereiding of huishoudelijke doeleinden te gebruiken.

Die waarschuwing stelt geen veroorzaker vast. Latere berichtgeving verwijst naar gepresenteerde onderzoeksresultaten, maar de volledige oorspronkelijke rapportage is voor deze reconstructie niet beoordeeld. De waarschuwing beschrijft daarom evenmin zonder meer de huidige waterkwaliteit.

Voor dit dossier is vooral relevant welke mijnbouwactiviteiten, stoffen en opslagvoorzieningen onder het afgesproken toezicht vielen.

Augustus: ontruiming van meer dan tweehonderd kampen

Op 4 augustus 2026 ontmantelden politie en leger volgens berichtgeving op basis van politie-informatie meer dan tweehonderd illegale kampen. Zijin leverde transport en operationeel materieel. Er werden geen aanhoudingen gemeld; vervolgcontroles werden aangekondigd.

Hoeveel mensen vertrokken, achterbleven of terugkeerden, blijkt daaruit niet. Daardoor is ook de verhouding tussen deze operatie en de latere schatting van 8.000 aanwezigen onduidelijk.

Betalingen en klachten over ongelijke toegang

Op 24 augustus publiceerde De Ware Tijd een verslag van een persconferentie van vertegenwoordigers van Stichting Moeroemoeroe. De krant beschreef getoonde kwitanties voor SRD 50 en SRD 2.000, bedoeld voor registratie en toegang om te werken.

Penningmeester Cherrel King stelde dat de bedoelde gelden niet bij de stichting waren gestort. Volgens haar bood het protocol ruimte aan 250 werkers en maximaal veertig machines, terwijl naar haar informatie meer dan 140 machines waren geregistreerd.

Jurist Patricia Meulenhof verklaarde dat een nieuwe stichting was gevormd nadat onder de eerdere beheerorganisatie niet volgens het protocol was gewerkt. Nyun Jacobkondre, Bilawatra, Misalibi en Baling moesten via bestuursvertegenwoordigers zeggenschap krijgen.

De betrokkenen beweerden ook dat lokale werkers na de ontruiming werden geweerd terwijl een Chinees bedrijf wel toegang kreeg. Die bevoordeling is niet onafhankelijk vastgesteld. Monorath ontkende in dezelfde publicatie een persoonlijk belang en verwees naar veiligheid. De krant beschreef bovendien een intern bestuursconflict.

De beschreven kwitanties vormen een concreet onderzoeksspoor. De originele betalingsbewijzen, financiële administratie en grondslag voor de heffingen moeten uitwijzen wie het geld inde, hoeveel werd ontvangen en waarvoor het werd gebruikt.

Een maximum van 250 is geen begintelling

De verklaring over 250 toegestane werkers geeft de vergelijking met 8.000 aanwezigen een belangrijke beperking. Een protocolmaximum, een oorspronkelijke verwachting en een feitelijke telling zijn verschillende gegevens.

Voor de schatting van 8.000 ontbreken in de geraadpleegde berichtgeving een telmethode, peildatum en geografische afbakening. Het staat dus niet vast dat beide cijfers dezelfde groep en hetzelfde terrein beschrijven. Evenmin volgt daaruit dat alle aanwezigen illegaal werken of van buiten Matawai afkomstig zijn.

Welke stukken ontbreken?

De verantwoordelijkheden lopen door verschillende organisaties heen: NH bij vergunningen en protocollen, andere ministeries bij veiligheid en toezicht, het traditionele gezag en stichtingen bij lokaal beheer en Zijin bij de afspraken binnen zijn concessie.

Om hun handelen te beoordelen zijn nodig:

• De protocollen uit 2024 en 2026, alle verlengingen en bijbehorende gebiedskaarten.
• Beschikking GMD 536/24 en eventuele toestemmingen aan andere exploitanten.
• Installatiebesluiten en controleverslagen van de monitoringscommissie.
• Registratielijsten van werkers en machines.
• De grondslag voor toegangsgelden en de financiële verantwoording.
• Statuten en bestuurswijzigingen van de beheerorganisaties.
• Rapportages van ontruimingen, vervolgcontroles en het milieuonderzoek.

Deze stukken kunnen vaststellen welke afspraken zijn uitgevoerd en welke beschuldigingen standhouden.

Nieuwe afspraken vragen verantwoording over de oude

Zijin wil volgens de recente berichtgeving de samenwerking tot eind 2026 voortzetten, mits afspraken worden nageleefd. Ook wordt een alternatieve mijnbouwlocatie onderzocht.

De beschikbare bronnen bewijzen geen corruptie, verduistering of politieke bevoordeling. Ze documenteren wel dat registratie, veiligheid en beheer herhaaldelijk problemen opleverden, ondanks opeenvolgende protocollen.

Bij het overleg van 9 november hoort daarom ook verantwoording over de uitvoering: wie controleerde de toegang en betalingen, welke overtredingen werden aangepakt en wat ontving de Matawai-gemeenschap aantoonbaar van de beloofde economische voordelen?